Türk Sinemasının Yüzyıllık Yolculuğu
Sinema, yalnızca bir eğlence aracı olmanın ötesinde, toplumun ulusal bilinç kazanması ve modernleşebilmesi için en gerekli sanat dallarından biridir. Türk sinemasının tohumları II. Abdülhamit döneminde atılmaya başlanmış ve bu adımlar Cumhuriyetin kuruluşuyla kültürel mirasa dönüşmüştür. Atatürk, sinemanın o dönemdeki en etkili araçlardan biri olduğunu söylemiş, sinemanın gelişimini sürekli teşvik etmiştir. Bu amaçla birçok yabancı sinemacıyı Türkiye’ye davet ederek eğitim vermeleri konusunda ilk adımları atmıştır. Bu çabaların ardından gelişecek olan sinema sektörü, Yeşilçam ile birlikte büyük bir yükselişe geçmiştir. Daha sonraki yıllarda Türk sineması, uluslararası sinema sektöründe kendini göstermiş ve birçok ödüle layık görülmüştür. Şimdi, Türk sinemasının yıllar içindeki değişimini, dünden bugüne olan tarihsel gelişimini birlikte göz atalım.
Sinemanın Osmanlı topraklarına girişi 1895 yılına dayanmaktadır ve ilk film gösterisi Fransız iki kardeş tarafından Beyoğlu’nda gerçekleştirilmiştir. Halka açık gösterimler başlangıçta azınlıkların yaşadığı çevrelerde sınırlı kalmış ve bu dönemde ağırlıklı olarak Batı sinemasına ait filmler gösterilmiştir. Ancak zamanla bu gösterimler belirli bölgelerde sabit kalmayıp İstanbul’un diğer semtlerine de yayılmıştır. Böylece şehirde ilk sinema salonları açılmaya başlamıştır. Türkiye’de çekilen ilk film kesin olarak bilinmemekle beraber, Birinci Dünya Savaşı sırasında kaydedilen Ayastefanos Abidesi’nin Yıkılışı genellikle ilk Türk filmi olarak kabul edilir. Aynı zamanda 1905 yılında görüntülenen Yün Eğiren Kadınlar filmi de ilk yerli yapımlardan biri olarak değerlendirilmektedir. 1910 yılına gelindiğinde İstanbul’da ilk milli sinemanın kurulmasıyla birlikte, film gösterimlerine yoğun bir seyirci ilgisi oluşmaya başlamıştır. Bu erken dönem kayıtları, Türkiye’de sinemanın gelişiminin öncüsü olarak yerli film üretiminin de temellerini atmıştır.
Türk Sinemasının kurumsallaşması, Enver Paşa’nın 1915’te Merkez Ordu Sinema Dairesini kurmasıyla başlamıştır. Alman ordularının sinemayı propaganda aracı olarak kullanmasından etkilenen Enver Paşa, aynı şeyin Türk ordusu içinde yapılabileceğini düşünüyordu. Bu dairenin amacı, savaş esnasındaki olayları ve cepheyi kaydedip belgelemek ve bunu halka göstermekti. İlerleyen dönemlerde Cumhuriyetin ilanıyla birlikte sinema, modernleşmek için önemli bir sanat aracı olarak görülmüştür. Sinema tekeli, o dönemde yurt dışı deneyimleriyle ülkeye sesli film teknolojisini getiren Muhsin Ertuğrul’un elinde olmuştur. Ertuğrul, 1928 yılında kurduğu İpek Film yapım şirketi ile 1931 yılında ilk sesli film olan İstanbul Sokaklarında’yı çekmiştir. Bu dönemde oyuncuların çoğu tiyatrodan çıktığı için bu döneme tiyatrocuların sineması adı verilmiştir. Kadınların da yavaş yavaş sosyal hayatta rol almasıyla birlikte ilk kadın oyuncuların sahneye çıktığı da kayıtlara geçmiştir. Artık kadınlar için yeni bir dönem başlamış, Afife Jale ilk Türk Müslüman kadın oyuncu olarak sahnede yer almıştır.
1950’ler, Türkiye sinemasının gelişimi açısından tarihi bir dönüm noktasıdır. Tiyatrocuların çağı yavaş yavaş sonlanırken, Faruk Kenç gibi yurt dışında eğitim alan yönetmenler yeni dönem filmleri yapmaya başlamışlardır. Bu dönemde çekilen Taş Parçası filmi üç boyutlu çekilerek gerçekçi mekanlar inşa edilmiş, bu da tiyatrocuların döneminden tamamen farklıydı. Vurun Kahpeye filmi ile tiyatro dili kalkmış, daha sanatsal sinema üslubu oluşmaya başlamıştır. Ömer Lütfi Akad, Metin Erksan gibi yönetmenlerle sinemanın teknik yapısı değişmiş, kameranın duyguyu izleyiciye aktarma biçimi oyuncuların performanslarından daha önemli hale gelmiştir. Özellikle köyden kente göçlerle beraber halkın şehre adaptasyon sorunları artarken, sinema yeni bir izleyici kitlesi de kazanmıştır. Oyuncular, sinemada kentsel yaşamda kaybolan insanları, imkansız aşkları ve sınıf çatışmalarını duygusal bir dille anlatarak melodram türünde birçok filme imza atmışlardır.
İstanbul’un Beyoğlu ilçesinde bulunan Yeşilçam Sokağı, uzun yıllar boyunca birçok film yapımcısının ve sanatçının uğrak noktası olmuştur. 1960’lara gelindiğinde ise Beyoğlu’nda kurulan Saner Film, Erler Film gibi şirketler, Türkiye’nin artan film talebini karşılamak amacıyla seri üretime geçerek yeni bir film ticareti döneminin kapısını aralamıştır. Bu yoğunluğun başlangıcında, Metin Erksan’ın 1960’ta çektiği Gecelerin Ötesi filmi, sinemasal anlatımı ve derinliğiyle Yeşilçam’ın sanatsal dönüşümünün ilk işaretlerini vermiştir. Yeşilçam, filmlerin daha çok izlenmesi ve geniş kitlelerce tanınması adına yıldız sistemini geliştirmiştir. Bu sisteme göre Türkan Şoray, Ayhan Işık, Cüneyt Arkın ve Filiz Akın gibi oyuncular pek çok yapımda buluşturularak bu sistem kurumsal bir yapıya dönüştürülmüştür. Bu dönemde mizah ve komedi unsurlarının da önemi artmış, özellikle Kemal Sunal, Adile Naşit ve Şener Şen’in bir arada yer aldığı Hababam Sınıfı serisi, Yeşilçam döneminin en unutulmaz ve en başarılı filmleri arasında yerini almıştır.
70’li yıllar Türkiye için çalkantılı, siyasi tartışmaların yaşandığı bir dönem olarak tarihe geçmiştir. Siyaset kavgasından etkilenen sinema sektörü de adeta iki kutba bölünmüştür. Çekilen filmlerle halka mevcut düzeni sorgulatmaya çalışan sinemacıların yanında, kaliteyi gözetmeyen film yapımcıları sanata bakmaksızın peş peşe film üretmişlerdir. Erden Kıral ve Yılmaz Güney gibi isimler, toplumu bilinçlendirmeyi amaçlayarak sınıf çatışmaları, adaletsizlik, yoksulluk ve siyasi baskı gibi konulara filmlerinde yer vermişler ve birçok kişinin dikkatini çekmeyi başarmışlardır. Bu filmler, özellikle eleştirel sinema anlayışının gelişmesini sağlayarak halka politik mesajlar vermeyi hedefliyordu. Bunların arasında Yılmaz Güney’in çektiği Umut filmi, bu dönemin en çok yankı uyandıran filmlerinden biri olmuştur. Öte yandan, artan ekonomik zorluklar nedeniyle ticari amaçlı, hızlıca çekilen ve kaliteyi gözetmeyen erotik içerikli filmler çoğalmıştır. Bu tür yapımlar, film sektörünün düşüşüne sebep olmuş, Yeşilçam’ın sanatsal itibarını zedelemiş ve birçok yapım şirketinin genelinde kalite kaybı baş göstermiştir.
1980’de gerçekleşen 12 Eylül Darbesi ile birlikte sinema sektörü ciddi şekilde düşüşe geçmiştir. Darbeyle beraber birçok film, özellikle toplumu kışkırtan ya da siyasi mesaj içeren yapımlar yasaklanmıştır. Bu tür sansürler, sinema sektörünü derinden etkilemiş ve birçok sinema salonunun kapatılmasına neden olmuştur. Darbe sonucu gelen baskılarla film yapamaz hale gelen şirketler, gelişen teknolojiyle birlikte kaset filmler çekerek gelir elde etmeye çalışmışlardır. Yeşilçam, bu kaset çalarların popülaritesini görerek doğrudan video kaset pazarı için filmler üretmeye yönelmiştir. Çekilen bu filmler ise toplumu bilinçlendirmekle ilgisi olmayan, daha sıradan ve çoğunlukla erotik içerikli hikayelere dayanıyordu. Tam da bu dönemde Arabesk ve dram temalı filmlerin ünü hızla artmış, özellikle ses sanatçıları İbrahim Tatlıses, Ferdi Tayfur ve Orhan Gencebay’ın başrol aldığı filmler popülerleşmiştir. Bu tür kişisel ve duygu dolu hikayeler seyircinin ilgisini çekmeyi başarmıştır.
1980’lerde bütçe kaygısıyla hazırlanan kaset videolar ve filmlerden sonra, 90’lı yıllarda yaşanan sanatsal uyanış, Türk sinemasının yeniden yükselmesini sağlamıştır. Gişe sorunlarından kurtulan sanatçılar, özgür ve gerçekçi hikayelerle izleyicilerin kalplerine dokunmayı başarmışlardır. Bu dönemin en önemli yönetmen ve senaristleri arasında Zeki Demirkubuz, Nuri Bilge Ceylan ve Yeşim Ustaoğlu gibi isimler yer almaktaydı. Yazdıkları etkileyici senaryolarla varoluş sorunlarını ele alarak bireyin iç dünyası, çevreye yabancılaşma ve ahlaki çatışmalar gibi temalar üzerinden izleyicilere derin bir bakış açısı sunuyorlardı. Özellikle Yavuz Turgul imzalı Eşkıya filmi, milyonlarca kişi tarafından izlenerek sanatsal ağırlığı olan yapımların çoğalmasında önemli bir rol oynamıştır.
